Van kleedkamer naar kampioensfeest: de geschiedenis van het zondagvoetbal in Nederland

·

Er zijn van die zondagen waarop je om kwart over tien al weet dat het een goede dag wordt. De lijnen zijn vers gekalkt, de doelnetten hangen strak, en Henk uit de kantine heeft de koffie al klaar staan. Dat is het zondagvoetbal. Niet het voetbal van stadions en persconferenties, maar het voetbal van modderige hoeken, scheve vlaggetjes en een grensrechter die zijn vlag vergeet op te steken. Dit is waar het begon, en voor veel mensen is dit ook waar het thuishoort.

Hoe het allemaal begon

Het zondagvoetbal heeft een langere geschiedenis dan de meeste spelers langs de lijn beseffen. Voetbal in Nederland werd al in de negentiende eeuw gespeeld, en de zondag was al vroeg de vaste speeldag voor de grote groep arbeiders die door de week geen vrije middag hadden. Zaterdag was voor wie het kon betalen. Zondag was voor de rest. Dat klinkt misschien wat zwaar, maar het verklaart meteen waarom het zondagvoetbal altijd dat volkskarakter heeft gehouden. Je speelt voor je buurt, je dorp, je straat.

Als je de volledige achtergrond wilt lezen over hoe het Nederlandse voetbal zich in die vroege jaren ontwikkelde, is het artikel op Wikipedia over de KNVB een goed beginpunt. Je leest er hoe de bond in 1889 werd opgericht en hoe de competitiestructuur langzaam vorm kreeg. Maar de echte geschiedenis, die van de vierde klasse op een bevroren veld in december, die staat nergens opgeschreven. Die leef je.

Bij ons in de regio zijn er clubs die al meer dan honderd jaar bestaan. Clubs waarvan de oprichters allang vergeten zijn, maar waarvan het embleem nog steeds op het shirt zit. Die continuïteit is bijzonder. Generaties lang hebben vaders hun zoons meegenomen naar het veld, en inmiddels brengen sommige zoons hun eigen kinderen mee. Dat is geen sentiment, dat is gewoon de werkelijkheid van een doorsnee zondagclub.

De vrijwilligers die het draaiende houden

Laten we eerlijk zijn: zonder vrijwilligers bestaat het zondagvoetbal niet. Niet voor één week, niet voor één wedstrijd. En dan bedoel ik niet alleen de trainer of de elftalleider, maar ook de man die op zaterdagavond nog even de kleedkamers schoonmaakt. Of de vrouw die al vijftien jaar de ballen telt voor de jeugd en daarna ook nog de bardienst doet. Die mensen krijgen geen aandacht, maar ze zijn de ruggengraat van elke club.

Neem Rinie. Rinie is bij ons de materialenverzorger, de sleutelbewaarder, de noodarts bij schaafwonden en de enige persoon die weet waar de reservenetjes liggen. Rinie rijdt op zondagochtend om negen uur al naar het complex, zet de boel open en heeft de ballen opgepompt voor de eerste speler zijn auto op het parkeerterrein zet. Als Rinie een keer ziek is, staat iedereen te kijken waar de shirtjes zijn.

Dat patroon zie je bij elke club. Er is altijd een Rinie. Soms heet hij Bert, soms Corrie, soms gewoon “de vader van nummer zeven”. Maar ze zijn er, week in week uit, weer of geen weer. En dat laatste is geen uitdrukking, want het weer is bij het zondagvoetbal altijd een factor. Vorig najaar stonden we bij een uitwedstrijd in de stromende regen, en de grensrechter van de thuisclub had een jas aan die hij duidelijk al vóór de eeuwwisseling had aangeschaft. Maar hij stond er. Dat telt.

Scheidsrechters, discussies en de eeuwige kleedkamerkwestie

De scheidsrechter. Waar begin je. Ik schrijf al jaren verslagen en er is geen onderwerp dat zoveel reacties oplevert als de scheidsrechter. Niet de opstelling, niet de uitslag, maar de fluitende man in het zwart. Of de vrouw in het zwart, want dat zie je gelukkig steeds vaker.

Er zijn scheidsrechters die het veld op komen met gezag. Die al bij de ingooi merken dat ze de situatie in de hand hebben. En er zijn scheidsrechters die na tien minuten de regie kwijt zijn en het weten, maar toch doorgaan met fluiten alsof er niets aan de hand is. Beide typen ken je. Beide typen heb je meegemaakt.

Het probleem bij het zondagvoetbal is dat er te weinig scheidsrechters zijn. Dat is al jaren zo. Clubs mogen steeds vaker een eigen grensrechter leveren, wat leidt tot de bekende situaties: een grensrechter die de buitenspellijn niet kent, of die wél kent maar bewust vergeet als zijn eigen spits erdoorheen gaat. Ik zeg het niet om te klagen, ik zeg het omdat het nu eenmaal zo werkt.

De kleedkamerkwestie is een apart hoofdstuk. Elke club heeft wel een veld waar de bezoekers in een hokje worden gestopt dat je met geen goed fatsoen een kleedkamer kunt noemen. Eén kraan, twee haken, een spiegel die in 1987 voor het laatst is schoongemaakt. Dan vraag je je af: hoe moeilijk is het om een emmer en een dweil te pakken? Maar goed. Dat is het zondagvoetbal ook. Je past je aan, je klaagt in de bus terug, en volgende week is het weer anders.

Zondag versus zaterdag: het debat dat nooit stopt

Als er één discussie is die nooit echt eindigt, dan is het die tussen zondag en zaterdag. Zaterdag is voor de jeugd, zegt de ene helft. Zondag is voor de echte spelers, zegt de andere helft. Zaterdag heeft betere velden. Zondag heeft meer beleving. Zaterdag is voor de clubs die willen groeien. Zondag is voor de clubs die willen voetballen.

Ik ga hier geen winnaar aanwijzen, want dat doe ik al twintig jaar niet en ik ga er nu ook niet mee beginnen. Wat ik wel zeg: het zondagvoetbal heeft iets wat het zaterdagvoetbal niet heeft. Dat is de kantine na afloop. Niet de kantine als ruimte, maar de kantine als ritueel. De wedstrijd nabespreken met een biertje, terwijl de keeper zijn keepershandschoenen nog aan heeft en de trainer al bij de bar staat. Dat moment. Dat is zondagvoetbal.

Bij de zaterdag is iedereen na afloop weg voor drie uur, want er zijn verjaardagen, boodschappen, kinderen die ergens naartoe moeten. Bij de zondag blijft iedereen hangen. Soms tot vijf uur, soms langer. Dat is geen toeval, dat is cultuur. En die cultuur beschermen is iets wat clubs bewust moeten doen, want ze verdwijnt sneller dan je denkt.

Ik heb clubs gezien die in tien jaar tijd de zondagafdeling helemaal afgebouwd hebben. Spelers vertrokken naar zaterdag, vrijwilligers haakten af, en wat overbleef was een ploeg die met moeite een elftal vol kreeg. Dat is geen oordeel over die clubs, want het zijn vaak omstandigheden die je niet in de hand hebt. Maar het is wel een signaal. Het zondagvoetbal vraagt om mensen die er bewust voor kiezen, niet om mensen die er bij gebrek aan beter naartoe gaan.

De wedstrijd zelf: wat er langs de lijn gebeurt

Dan nu de wedstrijd. Want dat is uiteindelijk waar het om gaat, toch? Elf tegen elf, een bal, twee doelen en negentig minuten die soms voelen als drie uur.

Afgelopen seizoen heb ik een wedstrijd meegemaakt die ik niet snel vergeet. Thuiswedstrijd, derde klasse, tegenstander uit een dorp dat een uur rijden verderop ligt. Ze kwamen met een volle bus, wat je bij dit niveau niet altijd ziet. Goed teken, want als een club de moeite neemt om met supporters te komen, weet je dat het een echte wedstrijd wordt.

De eerste helft was slordig. Beide ploegen trapten de bal te snel weg, de wind speelde mee en de scheidsrechter liet veel gaan. Halverwege stond het 0-0, wat op basis van de kansen eigenlijk 1-1 had moeten zijn. Maar dat is voetbal. De koffie in de rust was te heet om snel op te drinken, wat altijd irritant is als je vijf minuten hebt.

In de tweede helft veranderde er iets. Onze linksbuiten, Davey, begon eindelijk aan zijn man voorbij te gaan. Davey kan dat, maar hij doet het alleen als hij er zin in heeft. Dat is zijn karakter en dat is al vijf jaar zo. Maar als hij er zin in heeft, is hij niet te houden. Na een uur stond het 1-0 na een voorzet van Davey die de spits alleen hoefde in te koppen. Na zeventig minuten 2-0, na een vrije trap die via de muur binnenviel.

De tegenstander gooide er alles tegenaan in de laatste twintig minuten. Lange ballen, overtredingen, een paar keer gemor richting de scheidsrechter. Maar het hield stand. 2-0 eindstand, drie punten, en een kantine die daarna echt gezellig was. Dat zijn de wedstrijden die je bijhoudt. Niet de spectaculaire 4-3, maar de wedstrijden waarbij alles klopte. Het veld, het weer, de ploeg, en de koffie na afloop die eindelijk op de juiste temperatuur was.

Tot slot

Het zondagvoetbal is niet perfect. De velden zijn soms slecht, de scheidsrechters soms te dun gezaaid, de kleedkamers soms een aanfluiting. Maar het is wel echt. Er zit geen script achter, geen sponsor die bepaalt hoe het eruitziet, geen camera die alles bijhoudt. Het is gewoon voetbal, gespeeld door mensen die er zin in hebben, voor mensen die er zin in hebben om te kijken.

En als je dat elke zondag meemaakt, begrijp je waarom mensen als Rinie elke week weer vroeg opstaan. Niet voor het geld, niet voor de roem, maar omdat dit hun club is. En dat is genoeg.

Meer om te lezen