Je hoort het weleens in de kantine, ergens tussen de tweede koffie en de nabespreking van de drie gemiste kansen in de tweede helft. “Vroeger was dit allemaal anders.” En dan bedoelt iemand niet de afgelopen vijf jaar, maar echt vroeger. Wanneer het begon, hoe het groeide, waarom zondag de dag werd. Dat soort dingen. Ik dook er eens in, en eerlijk gezegd: het is een mooi verhaal. Eentje dat je kent zonder het te weten.
Hoe het allemaal begon
Voetbal in Nederland bestaat al veel langer dan de meeste mensen denken. De eerste clubs werden opgericht in de jaren tachtig van de negentiende eeuw. Ja, echt. Haarlem was er vroeg bij, Sparta ook. Dat waren heren die het spel meenamen uit Engeland, met leren ballen en schoenen die er tegenwoordig niet doorheen zouden komen bij de materiaalman. Het was een bezigheid voor de betere stand, in het begin. Niet iets voor de jongens die doordeweeks in de fabriek stonden.
Maar dat veranderde snel. Zodra voetbal zijn weg vond naar de volkswijken, naar de fabrieksarbeiders en de boerenjongens, was het gedaan. Het explodeerde. Clubs schoten als paddenstoelen uit de grond. Elk dorp wilde er een, elk stadsdeel ook. En al die mensen moesten ergens spelen. Dat werd al gauw het weekend.
Waarom zondag en niet zaterdag
Dit is een discussie die nooit ophoudt. Op elk clubhuis in het land heb je wel iemand die zegt dat zaterdag de echte dag is, of juist andersom. Maar historisch gezien is de keuze voor zondag niet toevallig. Zaterdag was voor veel arbeiders gewoon een werkdag, in elk geval een halve. Zondag was vrij. Zondag was de dag van de kerk, maar ook van het park, van de wandeling, van het spel.
En zo groeide de zondagafdeling. Niet omdat de KNVB dat bedacht had achter een bureau, maar omdat de mensen het zo wilden. Het paste in de week. Je speelde ‘s middags, je ging daarna naar de kantine, en maandag begon gewoon weer. Dat ritme zit er bij veel van ons zo diep in dat je er niet meer bij nadenkt. Het is gewoon zo. Zondag is voetbal.
De KNVB en de organisatie van het amateurvoetbal
De Koninklijke Nederlandse Voetbalbond, zoals uitgelegd op Wikipedia, bestaat al meer dan honderd jaar en heeft het amateurvoetbal in Nederland georganiseerd op een manier die nergens anders ter wereld zo strak geregeld is. Districten, klassen, promotieregelingen, degradatierondes, bekercompetities — het hele systeem is opgebouwd door vrijwilligers en bestuurders die er gewoon voor gingen.
Wat je soms vergeet, is dat al die vrijwilligers bij de bond zelf ook gewoon clubmensen zijn. Oud-elftalleiders, oud-scheidsrechters, mensen die zaterdagochtend nog de vlaggen ophangen en zondagmiddag vergaderen over de competitie-indeling. Dat is het mooie en soms ook het frustrerende. Beslissingen duren lang, want iedereen doet het erbij. Maar het werkt. Al meer dan een eeuw lang werkt het.
De scheidsrechter: held en zondebok
Laten we het even over de fluiters hebben. Want geen enkel gesprek over de geschiedenis van het amateurvoetbal is compleet zonder de scheidsrechter. In de beginjaren was er vaak helemaal geen scheidsrechter. De aanvoerders regelden het onderling. Dat leidde, hoe verrassend, tot discussies. En dus kwamen er scheidsrechters.
In het amateurvoetbal van nu is het tekort aan scheidsrechters een echt probleem. Dat weet iedereen. Zaterdag of zondag, vierde klasse of eerste klasse, het is overal hetzelfde liedje. Te weinig fluiters, te veel wedstrijden, en een publiek dat soms vergeet dat er een mens op dat veld staat. Ik heb het zelf meegemaakt als elftalleider: een jongen van zeventien die zijn eerste wedstrijd floot en na negentig minuten nooit meer terugkwam. Schande, maar het gebeurt.
Toch zijn er ook de anderen. De fluiter die al vijfentwintig jaar elke zondag staat. Die de namen kent, de clubs kent, die weet wanneer hij even doorloopt en wanneer hij moet ingrijpen. Die man is goud waard. En hij krijgt een tientje reiskosten en een kop koffie. Als we geluk hebben.
Vrijwilligers: de motor van het hele circus
Zonder vrijwilligers is er geen amateurvoetbal. Dat weet je, maar soms moet je het hardop zeggen. De grensrechter die elke week staat, de man die de velden maait, de vrouw achter de bar die precies weet wie twee suikers wil en wie zijn koffie zwart drinkt. Dat zijn de mensen die het draaiende houden.
Bij ons heeft Henk al meer dan dertig jaar de kleedkamers op zijn naam staan. Niet officieel, maar iedereen weet het. Als er iets kapot is, belt iemand Henk. Als de douches het niet doen, staat Henk er al bij voor de trainer er lucht van krijgt. Henk krijgt geen lintje, geen vermelding in het programmaboekje, maar op zijn verjaardag staat de hele kantine vol. Dat is zijn lintje.
En zo heeft elke club zijn Henk. Zijn Ria achter de bar. Zijn Jan met de tractor. Zijn Mieke die de wedstrijdformulieren invult en nooit een fout maakt. Zonder die mensen: geen competitie, geen kantine, geen voetbal.
Het uitje: voetbal als reisbestemming
Nu kom ik bij iets wat de laatste jaren steeds meer leeft: het voetbaluitje. Niet het trainingskamp in Spanje, want dat is voor de profs. Maar het weekendje weg met het team. Een toernooi in een andere stad, een vriendschappelijk duel met een club drie provincies verderop, een busreis naar een dorp waar je normaal nooit komt.
Dat is een traditie die bijna net zo oud is als het voetbal zelf. Clubs trokken vroeger al op pad. Met de trein, later met de bus, soms met een vloot van privéauto’s waarvan de helft onderweg pech had. Het ging niet om het winnen. Het ging om het samen zijn, om het nieuwe veld, de vreemde kleedkamer, de kantine met andere bitterballen.
Tegenwoordig is het georganiseerder. Je boekt een zaaltjestoernooi, je regelt een hotel, je maakt een app-groep aan voor de logistiek. Maar de kern is hetzelfde. Je bent even weg uit je eigen dorp, je speelt tegen mensen die je niet kent, en je rijdt terug met verhalen die je de rest van het seizoen navertelt. Dat de keeper van die club uit Zeeland een stop maakte die niemand begreep. Dat de kantine daar tot twee uur ‘s nachts open was. Dat Robbie zijn paspoort vergat en toch mee mocht.
Tot slot: zondag is meer dan een dag
Ik ben nu twintig jaar bezig met dit circus. Elftalleider geweest, nu verslaggever, en daarvoor gewoon speler op het middenveld waar ik niet te veel kwaad kon. En wat ik in die twintig jaar heb geleerd, is dat het amateurvoetbal een wereld op zich is.
Niet beter of slechter dan zaterdagvoetbal — die discussie voer ik niet meer, want je wint hem toch niet. Maar anders. Zondag is een dag met een eigen tempo, een eigen sfeer, een eigen soort mensen. De koffie in de kantine smaakt nergens anders zo. De nabespreking na een verloren wedstrijd heeft iets wat je niet kunt uitleggen aan iemand die het niet kent.
De geschiedenis van het amateurvoetbal is de geschiedenis van Nederland in het klein. Van arbeiders die op zondag vrij waren. Van dorpen die een identiteit zochten. Van vrijwilligers die er altijd waren, ook als het regende, ook als de kleedkamers reken naar oud rubber en natte sokken. Van scheidsrechters die het voor niets deden en spelers die er alles voor over hadden.
Die geschiedenis schrijven wij elke week opnieuw. Op de modderige velden in november, op de harde droge velden in april, in de regen die horizontaal waait langs de lijn terwijl de grensrechter zijn vlag omhoog houdt en niemand het ziet. Dat is voetbal. Dat is zondag. En ik zou het voor geen goud willen missen.